Jesteś tutaj: Start Dla ciekawych Nie daj się w sieci Książki Książka out-of-commerce - krajowe i europejskie procesy digitalizacyjne

Gdy jesteś twórcą...

Książka out-of-commerce - krajowe i europejskie procesy digitalizacyjne

Status out-of-commerce książki oznacza, iż jest ona wciąż objęta ochroną prawnoautorską, jednak nie jest dostępna w obrocie handlowym, ponieważ autor czy wydawca zdecydowali się nie wydawać nowych jej edycji lub też nie sprzedawać jej za pośrednictwem kanałów dystrybucyjnych (chociaż zapewniają ich dostępność np. w formie cyfrowej czy też jako print on demand). O ile w poprzednich latach takie książki oznaczano mianem out-of-print, o tyle obecnie, w związku z rozwojem sprzedaży elektronicznych wydań książek, pojęcie to nie do końca odpowiada rzeczywistości, ponieważ dany e-book będzie miał status in-commerce, nawet jeżeli będzie dostępny tylko w elektronicznej, a nie drukowanej (in-print) formie. Ponieważ z drugiej strony biblioteki są zainteresowane ich digitalizacją i udostępnianiem w Internecie, to jednak nie nabywają one praw autorskich do książek znajdujących się w ich zbiorach i muszą zwrócić się do posiadaczy praw autorskich – autorów i/lub wydawców – o zgodę na digitalizację publikacji mających status out-of-commerce i ich udostępnienie w sieci.

Komisja Europejska, mając na względzie rozwój bibliotek cyfrowych w Europie i zapewnienie możliwie szerokiego dostępu do dziedzictwa kulturowego, patronowała wypracowaniu przez zainteresowane środowiska Ramowego Porozumienia (Memorandum of Understanding). Od listopada 2010 roku trwały negocjacje z udziałem organizacji zrzeszających biblioteki, autorów, wydawców i reprezentujące ich interesy organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi (OZZ). 20 września 2011 roku zostało zawarte w Brukseli Ramowe Porozumienie, w którego wdrażaniu w poszczególnych krajach członkowskich Unii Europejskiej kluczową rolę odegrają OZZ.

Porozumienie jest umową branżową, obejmującą wszystkich interesariuszy i zawierającą podstawowe zasady w zakresie udzielania licencji na digitalizację i udostępnianie (również transgraniczne w ramach UE) książek i czasopism naukowych mających status out-of-commerce. Model Ramowego Porozumienia opiera się na dobrowolnych umowach licencyjnych negocjowanych w kraju, w którym miała miejsce pierwsza publikacja danego dzieła, i w którym określany będzie status książki – czy jest ona in-commerce czy też out-of-commerce – na podstawie zasad określonych przez strony właściwego porozumienia zawartego w danym kraju. Szczególna pozycja została przyznana posiadaczom praw autorskich, którzy będą mieli pierwszeństwo w zakresie ewentualnej samodzielnej digitalizacji i udostępniania tytułów o statusie out-of-commerce.

Celowo odstąpiono od rozwiązań legislacyjnych na rzecz dobrowolnych wielostronnych porozumień pomiędzy zainteresowanymi stronami, które są znacznie mniej restrykcyjne i zapewniają większą elastyczność przy ustalaniu zasad udostępniania w sieci dzieł mających status out-of-commerce w kraju i za granicą. Ponieważ jednak zakładana jest sytuacja, iż nie wszyscy posiadacze praw autorskich są reprezentowani przez właściwą OZZ, przewidziano możliwość wprowadzenia drogą ustawową odpowiednich modeli zbiorowego zarządu prawami autorskimi.

(...) Byliśmy świadkami wzorcowego przykładu wdrażania Modelowego Porozumienia we Francji, w którym wypracowane przez zainteresowane strony porozumienie zostało wsparte przez odpowiednie zmiany ustawowe. 1 lutego 2011 roku francuscy wydawcy, autorzy, ministerstwo kultury, Francuska Biblioteka Narodowa (BNF) i Rządowy Komitet Inwestycji w Przyszłość zawarli stosowne porozumienie dotyczące masowej digitalizacji dzieł out-of-commerce wydanych w XX w. we Francji, opierające się na zasadach obowiązkowego zbiorowego zarządu prawami autorskimi. 22 lutego br. [2012 - przyp. red.] francuskie Zgromadzenie Narodowe przyjęło projekt ustawy (Loi relative à l’exploitation numérique des livres indisponibles du XXe siècle) określającej zasady obowiązkowego zbiorowego zarządu prawami autorskimi. Zgodnie z nim ma być opublikowana powszechnie dostępna lista dzieł out-of-commerce, sporządzona z wykorzystaniem instrumentów procesu ARROW. W ciągu sześciu miesięcy od jej upublicznienia autorzy i wydawcy będą mieli możliwość wycofania swoich publikacji z tej listy poprzez uzyskanie wyłącznego 2-letniego okresu na ich wykorzystanie.

Jeżeli w okresie półrocznym nie skorzystają z tego uprawnienia, wyznaczone przez Ministerstwo Kultury OZZ uzyska prawa do digitalizacji i udostępnienia dzieł out-of-commerce. Jednak wydawcy papierowych edycji tych dzieł przez okres pierwszych dwóch miesięcy od chwili przeniesienia praw do OZZ będą mieli pierwszeństwo uzyskania 10-letniej wyłącznej licencji na te dzieła (chyba że umowa wydawnicza już wygasła i autor wyrazi sprzeciw). Potem OZZ może przyznać każdemu zainteresowanemu – np. innemu wydawcy – 5-letnią niewyłączną licencję na te tytuły. Jednak wydawcy w każdej chwili przysługuje prawo do zmiany statusu dzieła z out-of-commerce na in-commerce i wówczas uzyskuje on półtoraroczną możliwość eksploatacji tego dzieła w dowolnej formie.

W Polsce w chwili obecnej nie toczą się jeszcze żadne negocjacje branżowe związane z projektem digitalizacji, jednak zarówno Biblioteka Narodowa, jak i Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Polska Izba Książki doceniają znaczenie projektów digitalizacyjnych w ramach Europeany. Stowarzyszenie Autorów i Wydawców „Polska Książka” (SAiW PK) aktywnie angażuje się w te procesy, współpracując zarówno z ww. podmiotami, jak i biorąc udział w projekcie ARROW Plus. Szczególnie w ramach prac nad wdrożeniem procesu ARROW w Polsce SAiW PK prowadzi rozmowy ze wszystkimi interesariuszami, jak również opracowuje odpowiednie modele implementacji rozwiązań europejskich w Polsce. Prace te są prowadzone w ścisłej współpracy z europejskimi partnerami projektu ARROW (i liderami poszczególnych pakietów roboczych) – w szczególności z włoskim Associazione Italiana Editori, niemiecką Marketing und Verlagsservice des Buchhandels GmbH oraz Federacją Wydawców Europejskich (FEP) i EDItEUR.

Jędrzej Maciejewski, LL.M, specjalista ds. finansowych i Prawnych SAiW "Polska Książka"

Źródło: Biblioteka Analiz, 3 kwietnia, 7/2012
Tytuł, śródtytuły, skróty, redakcja tekstu Kreatywnapolska.pl
Przedruk za zgodą: Biblioteki Analiz

KIERUNKI I FORMY TRANSFORMACJI CZYTELNICTWA


CBOS-01CBOS-02

 

Krajowa Izba Producentów Audiowizualnych Stowarzyszenie Filmowców Polskich Polska Izba Książki Legalna Kultura Stowarzyszenie Autorów i Wydawców Copyright Polska

Jesteś tutaj: Start Dla ciekawych Nie daj się w sieci Książki Książka out-of-commerce - krajowe i europejskie procesy digitalizacyjne